تو مشغول مردن‌ات بودی

مارشال برمن، در کتاب تجربه مدرنیته‌اش، آنجا که می‌خواهد به زندگی و خلق و خوی مدرن و تردیدها و گردبادهای اجتماعی قرن نوزدهم اشاره کند، گذری دارد به رمان روسو. «سن پرو»، قهرمان جوان رمان روسو، «الوئیز نو» است که در نامه‌ای برای معشوقه‌اش از زندگی در کلان‌شهر به مثابه «نزاع دایمی گروه‌ها و فرقه‌ها، و جزر و مد بی‌وقفه پیش‌داوری‌ها و عقاید متخاصم» یاد می‌کند. «همگان پیوسته گفتار و کردار خویش را نقض می‌کنند» و «همه چیز گنگ و مهمل است، اما هیچ‌چیز تکان‌دهنده نیست، زیرا همگان به همه چیز عادت کرده‌اند». این جهانی است که در آن «خوب، بد، زیبا، زشت، حقیقت و فضیلت صرفا موجودیتی محلی و محدود دارند». شمار کثیری از تجارب نو به آدمی عرضه می‌شود؛ ولی هر آن‌کس که بخواهد از آن بهره برد «باید بتواند به راحتی اصول عقاید خویش را هم‌پای مخاطبانش عوض کند، و در هر گام روحیه خویش را با شرایط موجود وفق دهد». سن پرو، به جذابیت‌های کلان‌شهر اشاره می‌کند اما تاکید می‌کند که از میان این‌همه «حتی یکی نیست که دلم را اسیر خود سازد، و با این حال مجموعه آن‌ها به روی هم احساساتم را چنان تحریک می‌کند که از یاد می‌برم چه هستم و به که تعلق دارم» (برمن، 1389: 18).
این بازگویی، نمایی از جهان مدرن ماست. تلاطم پرو را می‌توان در تلاطم و مستی و گیجی آدمیان «درباره الی» دید. درباره الی به تماشاگر می‌گوید: به دنیای پر از تنش خوش آمدید. گویی تصاویری ساختگی در تصاویر واقعی جهان مایند، اما چنان تاثیرگذار و واقعی که خودِ خودِ زندگی ماست. اینجا تصاویر به عمل درمی‌آید، رنگ واقعیت به خود می‌گیرد و در آن حتی چیزهای دروغین نیز به خود دروغ می‌گویند. فیلم، مبانی فکری، شیوه‏های دیدن و از این رهگذر روش‏های بودن انسان مدرن را آشکار می‌سازد. انسانی که مبهم است، دچار شک می‌شود و پا را از مرزهای اخلاقی و انسانی هم فراتر می‌گذارد: انسانی که در حال زوال است.
در فیلم «درباره الی»، میزانسن‌های شلوغ و پشتِ هم در تعارض با هرگونه درنگ برای مکاشفه و جست‌وجوی حقیقت است. اصلا حقیقت، در این روزگار به چه کار می‌آید وقتی مرزها و پیوند میان آدمیان مدرن مدام در حال گسست و بازسازی است، وقتی آدم‌ها مدام در میان غم و شادی روزگارشان دست و پا می‌زنند و هیچ چیزی نیست که آن‌ها را به رهایی برساند. در الی، دقایق زیادی از ابتدای فیلم صرف سر و صداها، خنده و شادی، رقص و پایکوبی و پانتومیم‌های از روی سرخوشی می‌شود. اما مرز مشخصی هم میان غم و شادی‌شان نیست. زیرا این خاصیت زندگی مدرن است که همه در گیجی مدام به سر برند. نیچه این هیاهوی زندگی را به مرگ متصل می‌کند: «زیستن در این کوچه ـ پس‌کوچه‌ها، نیازها، و سر و صداها به من شادی غم‌آلودی می‌بخشد: هرچه هم لذت و بی‌قراری، و میل، چه همه زندگانی پر از تشنگی و مستی زندگی هر دم چهره می‌نماید. با این همه تمامی این هیاهوگران، زندگان و تشنگان زندگی را چه خاموشی‌ای فرا خواهد گرفت. سایه آن در پس پشت یکایک، همچون همسفر تیره‌گون‌اش، هم‌اکنون ایستاده است» (نیچه، 1384: 142). مگر درباره الی، و زندگی واقعی انسان مدرن پر از دل‌آشوبه مرگ نیست و مگر او در پسِ شوک‌های فراوان بیماری و مرگ، هراسان به دنبال زندگی و ادامه‌ی آن نیست؟ واقعیت این است که مرگ الی، آنقدرها هم تکان‌دهنده نیست. همه‌چیز به سرعت به حال عادی خود برمی‌گردد. آدم‌ها کنار ساحل هستند و تلاش می‌کنند تا ماشینی را که در شن‌ها فرو رفته، بیرون بکشند. آن‌ها در روزمرگی عمیق مدرن گرفتار شده‌اند. گویی اتفاقی رخ نداده و مرگ هم، آرام در گوشه‌ای به خواب رفته است. فراموشی، انسان مدرن را در خود فرو می‌برد.
در این میان، هم تماشاگر درباره الی و هم مایی که در متن زندگی مدرن روزگار می‌گذرانیم، همچنان مردد و متزلزل مانده‌ایم. گویی این داستان تلخ زندگی ما آدمیان جهان مدرن است که «استرند» می‌گوید:
«هیچ چیز جلودارت نبود
نه لحظه‌های خوش، نه آرامش، نه دریای مواج
تو مشغول مردن‌ات بودی»

• استرند، مارک (1387)، تو مشغول مردن‌ات بودی (گزیده‌ای از شعر و عکس جهان)، ترجمه محمدرضا فرزاد، تهران: حرفه هنرمند، چاپ دوم.
• برمن، مارشال (1389)، تجربه مدرنیته، ترجمه مراد فرهادپور. تهران: طرح نو.
• نیچه، فردریش (1384)، چنین گفت زرتشت، ترجمه داریوش آشوری. ارغنون، بهار و تابستان، شماره 26 و 27.