برای درس جامعه‌شناسی شهری که با دکتر پیران برداشته بودم، قرار بود هر دانشجویی کتابی از شهرهای ایران پیدا کند و ویژگی‌های شهری آن را بنویسد. کتاب بخارا ( تألیف ریچارد.ن.فرای، ترجمه‌ی محمود محمودی) هم سهم من شد.

بخارا یکی از مراکز مهم فرهنگ، ادب و هنر ایران و پایتخت سامانیان در قرون سوم و چهارم هجری بوده، امرای این دودمان ایرانی در ترویج و احیای زبان فارسی تلاش شایانی کرده‌اند. چند نکته از این شهر، به جهت نزدیکی خصوصیات‌اش با ایران امروز، برای من خیلی جالب بود.

نکته‌ی اول مسئله‌ی مهاجرت به شهرهاست، که اکنون همچنان در ایران رو به گسترش است.
مهاجرت اول: طبقه‌ی دهگانان (زمین‌داران، صاحب کوشک‌ها و قطاع‌ها) که ستون فقرات جامعه‌ی بخارا را تشکیل می‌دادند به علل عمده‌ای از جمله برآمدن شهرها، رونق زندگی شهری و تمرکز قدرت در دستگاه اداری سامانیان، به شهرها روی آوردند. یکی از نتایج تقلیل قدرت و نفوذ طبقه‌ی دهگانان، علاوه بر ایجاد مشکلاتی برای دولت سامانیان، آغاز ترکی شدن ماوراءالنهر بود.
مهاجرت دوم، مربوط به روستاییان بود. به علت بار سنگین خراج و مالیات اضافی و فرار از این بار سنگین، فرزندان روستاییان، هر وقت که امکان داشت، راه شهرها را در پیش می‌گرفتند.

نکته‌ی دوم، این بود که افزایش جمعیت در شهرها با توسعه‌ی مسئولیت‌های اجتماعی یا با مقررات دولتی همراه نبود، و شرایط بهداشتی در محلات پرجمعیت فقیرنشین چنان بد شده بود که از هر طرف صدای اعتراض بلند می‌شد. زباله‌ها را به کوچه‌ها می‌ریختند به طوری‌که معابر غیرقابل عبور می‌شد. و این یکی از عوامل بروز بیماری‌های فراوان شده بود، از جمله اشاعه‌ی طاعون. مسئله‌ای که گمانم یکی دو سال گذشته گریبان‌گیر یکی از شهرهای ایران شد، حاکی از نبود مقررات منسجم در دستگاه دولتی.

نکته‌ی سوم، آتش‌سوزی: یکی از بلاهای بزرگی که در اروپای قرون وسطی دامن‌گیر شهرها می‌شد، در بخارای دوره‌ی سامانیان هم به کرات مردم را گرفتار می‌کرد. و از آنجا که بسیاری از بناها چوبی بود، مستعد آتش‌سوزی هم بودند. مثلاً یکبار که مردم بر طبق سنتی دیرین، مراسم آتش‌افروزی برپا کرده بودند، جرقه‌های بزرگ آن بر بام کاخ یکی از امیران سامانی می‌افتد و کاخ را یکسره ویران می‌کند.

مطالب بسیار جالبی در مورد معماری و خصوصیات شهری در این کتاب نوشته شده، مثل دیوار طویلی _ به طول دویست و پنجاه کیلومتر _ که شهر بخارا را محصور ساخته بود برای جلوگیری از پیشروی شن‌های بیابان و نیز جلوگیری از حمله‌ی طوایف بیابان‌گرد.

انجام این تحقیق برای‌ام بسیار جالب بود و باعث شد از این به بعد به ویژگی شهرها بیشتر توجه کنم. با خانم اعظم خاتم که در این مورد صحبت می‌کردم، معتقد بودند که جامعه‌شناسی شهری درس بسیار مهمی است که دانشجویان کمتر به آن توجه می‌کنند، و بسیار مشتاق بودند که دانشجویان علاقه‌مند در جلسات‌شان که در مورد مسائل شهری ایران تشکیل می‌شود، شرکت کنند.